Lęki, nerwice - zaburzenia nerwicowe

Zaburzenia nerwicowe występują u około 30% populacji, zarówno okresowo jak i przewlekle. Jednym z popularnych stereotypów na temat nerwicy jest twierdzenie, iż dotykają one częściej osób wykształconych, żyjących w większych miastach. Takie założenie tłumaczone jest większą presją społeczną, na jaką są narażone te osoby oraz przeciążeniem cywilizacyjnym. Tymczasem, na zaburzenia nerwicowe cierpią w równym stopniu osoby słabiej wykształcone, mieszkające na wsi, a ich mniejszy odsetek wśród pacjentów tłumaczony jest mniejszym dostępem do możliwości diagnozy i leczenia.

Przyczyny nerwic można na ogół sprowadzić do jednej z trzech: konfliktu między dwiema sprzecznymi wartościami czy potrzebami, których jednostka nie potrafi samodzielnie rozwiązać, deficytu opieki rodzicielskiej w dzieciństwie lub nieodreagowanego urazu. Konflikty mogą mieć źródło w sprzecznych pragnieniach, nieuświadomionych potrzebach, zakazach społecznych i moralnych, niepozwalających na ujawnienie i realizację potrzeb jednostki.

Nerwice mogą objawiać się na wiele sposobów:

Poprzez objawy somatyczne takie jak:

  • bóle głowy, żołądka, serca, kręgosłupa, gardła,
  • zawroty głowy,
  • omdlenia,
  • uderzenia zimna lub gorąca,
  • nadmierna potliwość,
  • drżenie kończyn,
  • kołatanie serca,
  • skoki temperatury lub ciśnienia,
  • zmiany ukrwienia skóry,
  • biegunki;

Poprzez natręctwa takie jak:

  • przymus powtarzania określonych czynności czy gestów,
  • natrętne myśli,
  • trudności w koncentracji uwagi,

Poprzez uczucia takie jak:

  • ciągłe zmęczenie lub irytacja,
  • nieokreślony niepokój albo lęk wobec określonej klasy przedmiotów czy sytuacji (np. lęk przed autobusami, wysokością, otwartymi przestrzeniami, tłumem, podróżowaniem, małymi pomieszczeniami, ostrymi narzędziami, pająkami itp.). Lęk nerwicowy może mieć charakter napadowy lub trwały.
  • Nerwicy może towarzyszyć poczucie niskiej wartości i dążenia do kompensowania go szczególnymi osiągnięciami, czy nadmiernym zaangażowaniem w pracę.

Najczęstsze odmiany nerwic:

Nerwica lękowa. Jej podstawowym objawem jest lęk, przy czym należy odróżniać lęk od strachu. Strach bowiem jest reakcją na realne zagrożenie, natomiast lęk jest odczuwany bez wyraźnie określonego powodu. Sam chory nie potrafi określić, czego dokładnie się boi. Zaburzenia lękowe są najczęściej związane z odczuwaniem niepokoju w sytuacjach, które wcale nie są stresujące (np. podczas siedzenia w domu i oglądania telewizji). Te wszystkie objawy tworzą razem błędne koło nerwicy. Jedne objawy prowadzą do kolejnych, a te z powrotem nasilają te pierwsze.

Nerwica depresyjna. Ten rodzaj nerwicy objawia się stałym poczuciem niezadowolenia i smutku. Charakterystyczny jest życiowy pesymizm oraz brak wiary w siebie i w swoje możliwości. Człowiek z nerwicą depresyjną jest stale niezadowolony i rozdrażniony, denerwują go nawet błahostki. Fizycznie towarzyszą temu kłopoty ze snem oraz obniżenie masy ciała.

Nerwica psychasteniczna (neurastenia). Polega na szybkim przemęczaniu się. Drobne, lekkie czynności powodują szybkie zmęczenie organizmu, choć wiemy, że tak być nie powinno. Wyczerpanie odczuwane jest nawet po niewielkim wysiłku umysłowym. Do tego dokładają się problemy z koncentracją i snem oraz poczucie niezadowolenia i złe samopoczucie. Charakterystyczne dla tej odmiany nerwicy są bóle mięśni.

Nerwica natręctw. Ten typ nerwicy polega na uporczywym powracaniu pewnych myśli, wspomnień, wyobrażeń lub na uporczywym wykonywaniu różnego rodzaju czynności. Myśli powracające natrętnie to zazwyczaj drobne zdarzenia z przeszłości, np. popełnione gafy lub obawy dotyczące drobnych spraw. Wszystko to nie ma takiego znaczenia, na jakie wskazywałaby częstotliwość pojawiania się. Jeśli chodzi o natrętnie powracające czynności, to są one wykonywane bezzasadnie, o wiele częściej niż powinno się to zdarzać - przykładowo: mycie rąk kilkadziesiąt razy dziennie czy zmywanie naczyń dopiero co umytych.

Nerwica histeryczna. W tym rodzaju nerwicy występuje wiele objawów fizycznych, jednak są to objawy psychogenne - czyli pochodzenia psychicznego. Wbrew niektórym przekonaniom, nie są one urojone. Bóle i inne dolegliwości występują naprawdę, jednak nie są skutkiem żadnej rzeczywistej choroby. Pacjent nie jest chory, lecz nie może zapanować nad prawdziwymi objawami nieistniejącej choroby.

Terapia nerwic

Terapia nerwic jest często trudna i długotrwała. Można stosować leczenie objawowe (głównie farmakologiczne) i przyczynowe - usuwające powody zaburzeń. Jeśli przyczyny spowodowały głębokie zmiany w osobowości chorego, wówczas najskuteczniejsza jest psychoterapia.

Głównym celem psychoterapii jest usunięcie przyczyn schorzenia, uświadomienie pacjentowi psychogennego podłoża jego zaburzeń oraz poprawa sposobu jego funkcjonowania.

W wyniku oddziaływań psychoterapeutycznych pacjent staje się bardziej świadomy tego, jaki jest i co przeżywa, jakie ma możliwości i ograniczenia. Przeszłość przestaje być zagrażająca, staje się źródłem wiedzy o własnych mocnych i słabych stronach. Uwolnione emocje mogą wyzwolić energię do nowych dążeń. Zrzucając bagaż przeszłości, pacjent może zajmować się teraźniejszością, rozwiązaniem swoich aktualnych konfliktów i problemów ograniczających jego zachowania.

Skuteczność psychoterapii w dużej mierze zależy od odpowiedniego dobrania do problemów pacjenta stosowanych metod oraz umiejętności interpersonalnych terapeuty.

Warunki skutecznej psychoterapii:

określone właściwości osobiste pacjenta i psychoterapeuty,
dobra relacja między pacjentem a terapeutą oparta na wzajemnym zaufaniu i zrozumieniu,
otwartość pacjenta i współdziałanie z terapeutą,
zrozumienie przez pacjenta problematyki psychologicznej,

Wychodzenie z nerwicy może zaowocować zbudowaniem nowej osobowości człowieka lepiej radzącego sobie ze sobą i w relacji ze środowiskiem.

Czasami dla wzmocnienia oddziaływań psychoterapeutycznych uzasadnione bywa również stosowanie leków (np. w nerwicy natręctw).